Het verhaal van

Peter Gerritsz., zijn zoon Gerrit Petersz. en zijn kleinzoon Cornelis Gerritsz.

Beste bezoeker, 

 

Peter Gerritszoon is de naam. Stamvader van een geslacht van orgelbouwers. Ik ben hier afgebeeld met mijn zoon en opvolger Gerrit Petersz. en zijn opvolger, mijn kleinzoon Cornelis Gerritsz. Vanaf 1477 bouwden wij in deze kerk een groot orgel dat mijn naam heeft gekregen. De bouw van dit Peter Gerritsz. - orgel maakte deel uit van de grote verbouwing van de kerk tussen 1460 tot 1479. De kerk wordt dan een hallenkerk met twee zijbeuken. Ook wordt de kerk uitgebreid met de kapel van de Heilige Kruisbroederschap en een doopkapel. 

 

Wist u dat het Peter Gerritsz. - orgel na vijf eeuwen nog grotendeels bestaat?! De fraai bewerkte orgelkast hangt sinds begin jaren vijftig in de Koorkerk in Middelburg, als bruikleen van het Rijksmuseum. De nog resterende onderdelen van het binnenwerk zijn in veilige handen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het instrument verkeerde in 1885 in zo’n slechte staat dat het vervangen moest worden. Als mijn familie betrokken was gebleven bij het onderhoud van het orgel was dat natuurlijk nooit gebeurd! Gelukkig zag de Vereeniging voor Muziekgeschiedenis de historische waarde ervan in. De Vereeniging kocht het orgel voor duizend gulden van de Kerkvoogdij waarna het een plaats kreeg in het net geopende Rijksmuseum in Amsterdam.

 

Ik werd geboren in Hoorn maar woonde al vóór 1458 in Utrecht, waar ik in 1478 het burgerrecht kreeg. Ik werd gezien als de belangrijkste orgelbouwer van mijn tijd en bouwde ook twee orgels voor de Buurkerk en orgels in Delft en Haarlem. Voor de Onze Lieve Vrouwenbroederschap van deze kerk bouwde ik in 1479 eveneens een orgel. Na mijn overlijden in 1481 nam mijn zoon Gerrit de zorg voor het onderhoud van het orgel over tot hij rond 1519 uit Utrecht vertrok. Gerrit bouwde ook orgels voor de Mariakerk en de Jacobikerk. Mijn kleinzoon Cornelis nam later het stokje over van zijn vader. Hij ontwierp een orgel voor de Heilige Kruisbroederschap dat door Bernt Uteneng in 1535 wordt gebouwd. Zelf was Cornelis op dat moment druk met de bouw van een groot orgel voor de St. Geertekerk. In 1547 herstelde hij ‘mijn’ grote orgel en voorzag hij het van een rugwerk met luiken. Het orgel werd toen ook opnieuw geschilderd. Helaas is van deze beschildering niets meer over. De laatste restanten werden in de vorige eeuw verwijderd. In 1553 moet Cornelis het orgel opnieuw herstellen nadat de kerkratten forse schade hadden aangericht. Dat zouden ze de jaren daarna met overgave blijven doen. Regelmatig vinden we in de kerkmeesterrekeningen dan ook posten voor de aanschaf van rattenkruid.

 

In de eeuwen na het overlijden van Cornelis in 1559 hebben enkele beroemde orgelbouwers het Peter Gerritsz. orgel onderhouden: de familie Hagerbeer, Christiaan Müller en de familie Bätz. Die laatste familie had het orgel bijna anderhalve eeuw onder zijn hoede (van circa 1740 tot 1885). In 1842 schrijft de firma Bätz & Co over de toestand van het orgel: “Het zoude dwaasheid zijn, om aan een door ouderdom gebrekkig geworden Orgel veel kosten te maken.” 

 

In 1885 is het benodigde geld voor een nieuw orgel bijeengebracht. Dat was geen moment te vroeg: het oude orgel geeft in mei van dat jaar tijdens een eredienst de geest. De dichter-dominee Nicolaas Beets (1814-1903) die jarenlang in Utrecht woonde en werkte, schrijft in april 1885 over het orgel: 

 

Vier eeuwen paarde ik reeds mijn klanken aan uw psalmen.

‘k Ben van veel gebreks, maar van geen onwil mij bewust.

Thans is mijn keel verroest, en kermt in plaats van galmen;

Mijn adem weigert … Ei, vervang me en gun me rust! 

 

Zal de oude orgelkast ooit terugkeren in de kerk waarvoor deze meer dan 500 jaar geleden is gebouwd? Voorzien van haar gerestaureerde muzikale hart? Het ligt verborgen in de toekomst. Er is alvast een mooie plek gereserveerd naast het grote uurwerk aan de noordzijde van de kerk. Het voorwerk voor herstel van het binnenwerk is al gedaan, het resultaat daarvan bevindt zich in het orgelpark in Amsterdam. Hopelijk zullen organisten van de Klaaskerk ‘eens’ de witte trap bestijgen om het Peter Gerritsz. orgel opnieuw te laten jubelen!